وکس سکهای اطلس؛ مشخصات، کاربرد و نکات کار با آن
وکس سکهای اطلس، قرص مومی گرد با دو سطح موازی و ضخامت یکنواخت است که برای ساخت پلاک، مدال، آویز تخت و صفحهٔ انگشتر امضا به کار میرود. مزیت اصلی‌اش حذف مرحلهٔ رساندن ماده به ضخامت دلخواه و تکرارپذیری بالاست. برای خم کردن باید با حرارت ملایم و یکنواخت گرم شود. 3dwax — ۰۹۱۲ ۱۰۲ ۲۶ ۲۳
وکس سکه ای اطلس نوعی وکس مدل‌سازی است که به‌جای بلوک یا میله، به شکل قرص‌های گرد و مسطح با ضخامت یکنواخت عرضه میشود. همین فرم ساده، آن را به یکی از پرکاربردترین اقلام میز مدل‌سازی تبدیل کرده است؛ چون کار روی سطح تخت با ضخامت از پیش تعیین‌شده، بخش بزرگی از زحمت آماده‌سازی را حذف میکند.
کاربرد اصلی این وکس، ساخت قطعاتی است که پایهٔ صاف دارند: پلاک، مدال، آویز تخت، نگیندان صفحهای، حلقهٔ پهن و شابلون. سازنده به‌جای آنکه از یک بلوک ضخیم شروع کند و ساعت‌ها ماده بردارد تا به ضخامت دلخواه برسد، قرصی با همان ضخامت انتخاب میکند و مستقیم سراغ فرم میرود.
در این مقاله مشخصات این ماده، انتخاب ضخامت درست، ابزار و روش کار، خطاهای رایج و نکات آماده‌سازی برای ریختهگری را مرور می‌کنیم؛ همراه با جدول انتخاب ضخامت و یک دستورالعمل گام‌به‌گام برای ساخت یک پلاک ساده.
وکس سکهای چیست و چه شکلی دارد
وکس سکهای، قرص مومی گردی است با دو سطح موازی و لبهٔ صاف. قطر آن معمولاً در حدی است که در کف دست جا شود و ضخامت‌های مختلفی از خیلی نازک تا نسبتاً ضخیم دارد.
مهم‌ترین ویژگی آن، موازی بودن دو سطح است. وقتی دو رویه دقیقاً موازی باشند، هر برشی که از قرص بزنید ضخامت یکسانی دارد و قطعهٔ نهایی در همهٔ نقاط هم‌ضخامت درمی‌آید. همین موضوع در ریختهگری اهمیت زیادی دارد، چون ضخامت ناهمگن باعث میشود فلز در بخش نازک زودتر سرد شود و پُرنشدگی ایجاد کند.
رنگ این وکس‌ها معمولاً در طیف سبز، آبی یا بنفش است. رنگ صرفاً کد تفکیک گرید نزد سازنده است و به‌تنهایی سختی یا نقطهٔ ذوب را مشخص نمی‌کند؛ ملاک، رفتار ماده زیر تیغه و در کوره است.
چرا فرم سکهای اصلاً به وجود آمد
پاسخ کوتاه: صرفه‌جویی در زمان و ماده. ساخت یک پلاک دو میلی‌متری از بلوک ضخیم یعنی برداشتن حجم زیادی ماده که مستقیم به سطل براده میرود.
دلیل دوم، دقت است. رساندن یک سطح به ضخامت یکنواخت با سوهان دستی کار سختی است و کوچک‌ترین اختلاف در فشار دست، سطح را کج میکند. قرص آماده این مسئله را از ابتدا حل کرده است.
دلیل سوم، تکرارپذیری است. اگر بخواهید ده پلاک با ضخامت یکسان بسازید، ده برش از قرص‌های هم‌ضخامت نتیجهٔ یکدست میدهد؛ در حالی که ده بار سوهان‌کاری دستی، ده نتیجهٔ متفاوت.
مشخصات فنی و رفتار ماده
این خانواده از وکس‌ها در گروه وکس‌های تراش قرار می‌گیرند، یعنی سختی متوسط دارند و برای برداشت با تیغه، سوهان و فرز طراحی شده‌اند.
- رفتار زیر تیغه: برادهٔ پیوسته و تمیز میدهد. اگر ماده پودر شد و پرید، یعنی خیلی سرد یا خیلی سفت است؛ اگر چسبید و گلوله شد، محیط کار گرم است.
- نقطهٔ نرم‌شدن: وکس‌های تراش عموماً در بازهٔ نزدیک به شصت تا هشتاد درجهٔ سانتی‌گراد نرم می‌شوند. برای خم کردن، دمای گرمای ملایم کافی است و نباید ماده را به جوش رساند.
- خاکستر باقیمانده: وکس مدل‌سازی مناسب باید در کوره عملاً بدون باقیمانده بسوزد. این مشخصه در انتخاب گرید تعیین‌کننده است.
- شکنندگی: در ضخامت‌های خیلی کم، قرص در برابر خم شدن ناگهانی می‌شکند. گرم کردن ملایم پیش از فرم‌دهی الزامی است.
- پذیرش پرداخت: سطح را میشود با سنباده نرم و سپس با پارچه و کمی حرارت غیرمستقیم صیقل داد.
کاربردهای اصلی در کارگاه
هر جایی که پای یک سطح تخت در میان است، وکس سکهای گزینهٔ اول است. رایجترین کاربردها اینهاست:
- ساخت پلاک و مدال با طرح حکاکی روی سطح.
- پایهٔ آویز و گردنبند با فرم هندسی.
- صفحهٔ رویی انگشتر امضا و انگشتر مردانه.
- ساخت شابلون و الگو برای تکرار یک فرم مشخص.
- قطعات مسطح ست، مثل سرآستین و گیرهٔ کراوات.
- تهیهٔ قطعات کمکی برای اتصال و تقویت مدل‌های دیگر.
در کارهای ترکیبی هم کاربرد دارد. مثلاً یک مدل چاپی حجمی را میشود روی پایه‌ای از وکس سکهای نشاند تا فرم نهایی کامل شود.
جدول انتخاب ضخامت بر اساس نوع کار
انتخاب ضخامت، مهم‌ترین تصمیم پیش از شروع کار است. این جدول یک نقطهٔ شروع عملی میدهد.
| نوع قطعه | گروه ضخامت | ملاحظهٔ ریختهگری | نکتهٔ کار |
|---|---|---|---|
| آویز نازک و ظریف | خیلی نازک | ریسک پُرنشدگی؛ راه‌گاه کوتاه و مستقیم | گرم کردن پیش از هر خم |
| پلاک اسم و حکاکی | نازک تا متوسط | عمق حکاکی نباید از نیمهٔ ضخامت بگذرد | ابتدا طرح، بعد برش دور |
| مدال و سکهٔ یادبود | متوسط | نیاز به راه‌گاه دوم برای تخلیهٔ هوا | لبه را پخ بزنید |
| صفحهٔ انگشتر امضا | متوسط تا ضخیم | وزن قطعه را از قبل بسنجید | سطح زیرین را قوس بدهید |
| پایهٔ نگیندان صفحهای | متوسط | ضخامت زیر خانه باید کافی بماند | سوراخ زیر نگین را در وکس بزنید |
| شابلون و الگوی کارگاهی | ضخیم | نیازی به ریختهگری ندارد | لبه‌ها را دقیق و گونیا نگه دارید |
ابزار و روش کار؛ برش، خم و اتصال
ابزار لازم ساده است: تیغهٔ تیز یا اره‌مویی، سوهان سوزنی، فرز دستی با سرمته‌های ریز، منبع حرارت ملایم و اسپاتول گرم برای اتصال.
برای برش، اره‌مویی نتیجهٔ تمیزتری از تیغه میدهد، مخصوصاً در ضخامت‌های بالاتر. تیغه در ضخامت زیاد ماده را می‌شکافد و ترک ریز ایجاد میکند که بعداً روی فلز دیده میشود.
برای خم کردن، قرص را با حرارت ملایم و یکنواخت گرم کنید تا انعطاف پیدا کند. حرارت مستقیم شعله، سطح را می‌سوزاند و لکهٔ براق و تغییرشکل موضعی می‌گذارد. آب گرم یا هوای گرم ملایم بهتر جواب میدهد.
برای اتصال دو قطعه، از اسپاتول گرم یا وکس چسبی هم‌خانواده استفاده کنید. درز اتصال باید کاملاً پر شود؛ هر حباب هوا در درز، در قطعهٔ فلزی به یک حفرهٔ دائمی تبدیل میشود.
دستورالعمل گام‌به‌گام ساخت یک پلاک
این ترتیب، ساده‌ترین مسیر رسیدن به یک پلاک تمیز و آمادهٔ ریختهگری است.
- ضخامت مناسب را از جدول بالا انتخاب کنید و قرص را روی میز صاف بگذارید.
- طرح را با نوک سوزن روی سطح خط بیندازید؛ خط اولیه باید سبک باشد تا قابل اصلاح بماند.
- ابتدا حکاکی و جزئیات داخلی را انجام دهید، نه برش دور.
- پس از اتمام سطح، خط دور را با اره‌مویی ببرید و حاشیهٔ اضافه را نگه دارید.
- لبه‌ها را با سوهان سوزنی به خط اصلی برسانید و گونیا بودن را چک کنید.
- لبهٔ بیرونی را کمی پخ بزنید تا در فلز، لبهٔ تیز و برنده نماند.
- سطح را با سنبادهٔ نرم و سپس پارچه صیقل دهید.
- محل راه‌گاه را در ضخیم‌ترین نقطه انتخاب و راه‌گاه را با اسپاتول متصل کنید.
- مدل را وزن کنید و وزن فلز نهایی را برآورد کنید.
- پیش از بستن روی درخت، زیر نور مورب سطح را برای خط و خش بازبینی کنید.
خطاهای رایج و راه‌حل هرکدام
بیشتر مشکلات کار با وکس سکهای سه ریشه دارند: حرارت زیاد، برش عجولانه و ضخامت نامناسب.
اگر قرص هنگام خم شدن ترک خورد، یعنی به‌اندازهٔ کافی گرم نشده یا حرارت فقط به یک نقطه رسیده است. کل قطعه باید هم‌دما شود، نه فقط محل خم.
اگر سطح پس از پرداخت موجدار شد، معمولاً فشار سنباده یکنواخت نبوده است. سنباده را روی یک تختهٔ صاف بچسبانید و قطعه را روی آن حرکت دهید، نه برعکس.
اگر حکاکی روی فلز کم‌عمق درآمد، عمق روی وکس کافی نبوده است. در نظر داشته باشید که مرحلهٔ پرداخت فلز، بخشی از عمق را می‌خورد؛ پس روی مدل کمی عمیق‌تر کار کنید.
آماده‌سازی برای ریختهگری
قطعهٔ تخت در ریختهگری رفتار خاص خودش را دارد. سطح وسیع و ضخامت کم یعنی فلز باید مسیر طولانی را سریع طی کند و پیش از سرد شدن پُر کند.
راه‌گاه را در ضخیم‌ترین نقطه ببندید و در قطعات پهن، از دو راه‌گاه استفاده کنید تا جبههٔ مذاب از دو سمت پیش برود. راه‌گاه بلند و باریک برای قطعات تخت مناسب نیست.
هنگام بستن روی درخت، پلاک‌ها را طوری بچینید که سطح تخت رو به بالا یا مورب باشد و هوا زیر آن‌ها حبس نشود. چیدمان کاملاً افقی روبه‌پایین، بیشترین احتمال پُرنشدگی را دارد.
تهیه، نگهداری و بازار ایران
وکس سکهای معمولاً در بسته‌های چندعددی و در چند ضخامت عرضه میشود. توصیهٔ عملی این است که همیشه دست‌کم دو ضخامت متفاوت در کشوی میز داشته باشید تا مجبور نشوید کار را با ضخامت نامناسب شروع کنید.
برای نگهداری، قرص‌ها را تخت و روی هم در جعبه بگذارید. نگه داشتن آن‌ها به‌صورت ایستاده یا در جای گرم باعث تاب برداشتن میشود و قرص تاببرداشته دیگر ضخامت یکنواخت نمی‌دهد.
در بازار ایران، این اقلام عمدتاً وارداتی‌اند و موجودی بعضی ضخامت‌ها نوسان دارد. بازار بزرگ تهران و خیابان ۱۵ خرداد مرکز اصلی عرضهٔ متریال طلاسازی است و برای شهرستان‌ها ارسال انجام میشود. پیشنهاد میشود ضخامت‌های پرمصرف خود را با کمی ذخیره تهیه کنید. برای موجودی و قیمت روز تماس بگیرید.
سؤالات متداول
تفاوت وکس سکهای با وکس ورقهای در چیست
وکس ورقهای معمولاً بسیار نازک و انعطافپذیر است و برای پیچیدن، بافتن و ساخت فرمهای نرم به کار میرود. وکس سکهای ضخیمتر و سفتتر است و برای تراش و حکاکی طراحی شده. به بیان ساده، ورق را خم میکنید و سکه را میتراشید. برای پلاک و مدال، سکهای گزینهٔ درست است.
آیا میشود برادهٔ باقیمانده را دوباره استفاده کرد
برای ساخت مدل اصلی توصیه نمیشود، چون براده گرد و غبار میز و ذرات فلزی را با خود میآورد و این آلودگی در کوره باقیمانده ایجاد میکند. اما براده تمیزِ جمعآوریشده در ظرف دربسته را میشود برای پر کردن حجمهای داخلی یا ساخت قطعات آزمایشی ذوب و استفاده کرد.
بهترین راه صاف کردن قرص تاببرداشته چیست
قرص را روی یک سطح صاف و کمی گرم بگذارید تا بهآرامی نرم شود، سپس با یک صفحهٔ تخت دیگر روی آن وزن ملایم بیندازید و اجازه دهید در همان حالت سرد شود. فشار ناگهانی یا حرارت زیاد، ماده را موجدار یا لکهدار میکند و نتیجه بدتر از قبل میشود.
برای حکاکی روی وکس سکهای چه ابزاری بهتر است
برای خطوط اصلی از قلم و سوزن حکاکی استفاده کنید و برای برداشت حجم از فرز دستی با سرمته‌های ریز و دور پایین. دور بالا ماده را آب میکند و لبهٔ خط را گلوله‌ای میکند. بین مراحل، براده را با قلم‌مو تمیز کنید تا خط واقعی را ببینید.
ضخامت نهایی فلز با ضخامت وکس یکی است
تقریباً، اما نه دقیقاً. در ریختهگری مقدار کمی انقباض رخ میدهد و پس از آن، پرداخت هم مقداری از سطح را برمیدارد. اگر ضخامت نهایی برای شما حیاتی است، مدل را کمی ضخیمتر از عدد هدف بسازید تا پس از پرداخت به ضخامت دلخواه برسید.
آیا قرص را میشود برای انگشتر استفاده کرد
بله، برای صفحهٔ رویی انگشتر امضا یا نگیندان صفحهای بسیار مناسب است. برای بدنهٔ حلقه بهتر است از میلهٔ رینگ استفاده کنید که از ابتدا فرم استوانهای و سوراخ مرکزی دارد. ترکیب این دو، یعنی بدنه از میله و صفحه از قرص، رایجترین روش ساخت انگشتر امضاست.
اگر میخواهید ضخامت و گرید مناسب کارتان را مطمئن انتخاب کنید یا برای پروژهای خاص به مشورت فنی نیاز دارید، با کارشناسان 3dwax تماس بگیرید. 3dwax در تهران، بازار بزرگ، خیابان ۱۵ خرداد مستقر است، هر روز از ۹ تا ۲۰ پاسخگوست و متریال را به سراسر ایران ارسال میکند. شمارهٔ تماس: ۰۹۱۲ ۱۰۲ ۲۶ ۲۳.
کارشناسان 3dwax هر روز از ۹ تا ۲۰ پاسخگوی شما هستند — از انتخاب دستگاه تا ثبت سفارش طرح اختصاصی.
این مطلب را تیم فنی 3dwax نوشته است؛ مجموعه‌ای فعال در طراحی، پرینت سه‌بعدی و ریختهگری طلا و جواهر در تهران، بازار بزرگ، خیابان ۱۵ خرداد. محتوا بر پایهٔ کار روزمره در کارگاه و تجربهٔ مستقیم با دستگاه‌ها و متریال بازار ایران تهیه شده است.
آخرین به‌روزرسانی: ۱۲ شهریور ۱۴۰۵مقاله‌های مرتبط
شست‌وشوی قطعهٔ رزینی؛ الکل ایزوپروپیل و جایگزین‌ها
برای شستشوی قطعه رزینی، الکل ایزوپروپیل با خلوص نود درصد به بالا هنوز استاندارد عملی است؛ حلال‌های نقطه‌اشتعال‌بالا و محلول‌های پا…
وکس و رزینوکس جواهرسازی چیست و چند نوع دارد؟
وکس جواهرسازی مادهٔ مومی الگوی قطعه در ریختهگری دقیق است و باید در کوره کامل بسوزد و خاکستر ناچیز بگذارد. چهار خانوادهٔ اصلی دارد…
وکس و رزینتفاوت موم و رزین در طلاسازی
موم در ریختهگری تمیزتر می‌سوزد و خاکستر تقریباً صفر می‌گذارد، اما رزین کستبل ارزان‌تر، سریع‌تر و در جزئیات ریز دقیق‌تر است؛ انتخا…